Κείμενα - Έρευνες - Μελέτες

Cd: Ήλιε μου στο Βασιλεμό

Λίγα λόγια για τον δίσκο

Υπάρχει η Ικαρία. Υπάρχει ο μύθος της Ικαρίας. Υπάρχουν και οι Ικαριώτες!

Οι τρεις αυτές -προφανείς θα έλεγε κανείς- διαπιστώσεις έρχονταν και ξανάρχονταν στο μυαλό μου από τη στιγμή που ο Σιδερής και οι άλλοι φίλοι μου πρωτομίλησαν για το ανά χείρας CD που τότε ετοίμαζαν. Ακούγεται ασυνήθιστο. Μια παρέα φίλων, σε μια εποχή που η μουσική βιομηχανία περνά βαθύτατη κρίση, αποφασίζουν να εκδόσουν ένα CD με τραγούδια της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Για να τα εντοπίσουν γύρισαν από πόρτα σε πόρτα, σε φίλους, μουσικούς, συνγλεντιστές και παράλληλα ξεσκόνισαν τη δισκογραφία και τη βιβλιογραφία. Επέλεξαν να τα ηχογραφήσουν με τρόπο “χειροποίητο”, μακριά από την ατμόσφαιρα και την τυποποίηση που επιφέρει ένα στούντιο. Αποδεχόμενοι τις τεχνικές ατέλειες που μοιραία έχει ένα τέτοιο εγχείρημα, προτίμησαν να ηχογραφήσουν σε συνθήκες που οι ίδιοι αισθάνονταν άνετα και “ενέκριναν”, ώστε το αποτέλεσμα να τους αντιπροσωπεύει από το πρώτο ως το τελευταίο βήμα.

Με τα περισσότερα παιδιά έχουμε “γράψει” πολλά μίλια γλεντιών σε νησιά και πλοία. Γνωριστήκαμε στις Συναντήσεις Λαϊκών Πνευστών Νοτίου Αιγαίου, που οργανώνει με εξαιρετική επιτυχία από το 2002 η τότε Νομαρχία Κυκλάδων και μετέπειτα Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, με εμπνευστή τον Τάσο Αναστασίου, υπεύθυνο πολιτισμού της Περιφέρειας. Όποιος έχει βιώσει την ατμόσφαιρα μιας τέτοιας συνάντησης μπορεί να καταλάβει. Μουσικοί από κάθε νησί να στήνουν ατελείωτα γλεντια κυριολεκτικά οπουδηποτε: σε καράβια, σοκκάκια, χωριά, πλατείες. Χωρίς την παραμικρή διαμεσολάβηση. Έτσι. “Από τα κάτω”. Σαν να ήταν ένα πανηγύρι από αυτά που εδώ και αιώνες λαμβάνουν χώρα στο Αιγαίο. Μουσικές να αναπέμπονται με ιερό μένος από κάθε παρέα, παρέες να πλέκονται και να ενώνονται, να γλεντούν μαζί, φιλίες να σφυρηλατούνται και όλοι μαζί να ανανεώνουν το ραντεβού τους για την επόμενη χρονιά. Σαν να ήταν μια οικογένεια η οποία συναντιέται μια φορά το χρόνο, πασχίζει να πει τα πάντα, να ψηλαφίσει και να ανανεώσει τους κοινούς της κώδικες και να εκστασιαστεί μέσα από την ιερή μέθεξη του γλεντιού.

Μέσα σ’ αυτήν την παραζάλη, λοιπόν, τους γνώρισα. Μια παρέα από νέα παιδιά, οι οποίοι προέρχονταν από ένα νησί ιδιαίτερα φορτισμένο με σύμβολα και στερεότυπα. Ποιος δεν έχει ακούσει για τη “Τζαμάικα του Αιγαίου”, για τα επικών διαστάσεων πανηγύρια, για την “ώρα Ικαρίας”, για τον ατέρμονο κύκλο του “Ικαριώτικου”; Αναμφίβολα, όλα αυτά δεν είναι παρά η επιφάνεια που βλέπει κάποιος από τα έξω, πασπαλισμένη με μια γερή δόση εξωτισμού. Πίσω απ’ όλα αυτά, όμως, κρύβεται μια ζηλευτή μικροκοινωνία, η οποία είναι δομημένη πάνω στην ανθρώπινη κλίμακα. Ένα “γαλατικό χωριό” όπου κυριαρχεί η έννοια της κοινοτικότητας και της αλληλοβοήθειας. Και πώς να μην είναι έτσι, όταν έχεις να κάνεις με έναν τόσο άγριο και τραχύ τόπο, όπου η επιβίωση μπορεί να επιτευχθεί μόνον μέσα από τη δύναμη των πολλών; Στην τραχύτητα του τόπου προσθέστε την ιστορική διάσταση: Κατακτητές, επιδρομείς, κουρσάροι, αλλά και στις μέρες μας η απομόνωση από τον ελλαδικό κορμό.

Γνωρίζοντας “τους Ικαριώτες” (όπως είναι γνωστοί στις Συναντήσεις) και γλεντώντας μαζί τους το πρώτο που μου έκανε εντύπωση είναι η προσέγγισή τους και το γενικότερο ήθος τους. Αγαπάνε και παθιάζονται με τον τόπο τους, χωρίς όμως να πέφτουν στην παγίδα του στείρου τοπικισμού. Αναζητούν με πάθος μελωδίες, τραγούδια, όργανα σαν να είναι τα χαμένα κομμάτια ενός παζλ που πασχίζουν να ξαναενώσουν. Εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον: αυτά τα κομμάτια του παζλ δεν τα αντιμετωπίζουν ως στοιχεία που τους δεσμεύουν με ένα φαντασιακό -και συνάμα κανονιστικό- παρελθόν στο οποίο “οφείλουν” να πειθαρχήσουν, αλλά ως πηγή δύναμης και έμπνευσης, η οποία δίνει νέα πνοή και ενέργεια στο γλέντι τους σήμερα. Μέσα στο πλαίσιο αυτό η παρέα από την Ικαρία -μαζί με άλλους συμπατριώτες τους- έδωσαν νέα ζωή στην λύρα και στην τσαμπουνοφυλάκα, δύο όργανα τα οποία είχαν σχεδόν ολοκληρωτικά σιγήσει στο νησί. Αναζήτησαν παλαιά όργανα, τα αντέγραψαν, έμαθαν να τα παίζουν και τα ενέταξαν στην σύγχρονη μουσική πράξη του νησιού. Αξιοποίησαν όσες καταγραφές και μαρτυρίες μπόρεσαν να εντοπίσουν. Δεν έμειναν, όμως, σε αυτό. Γνωρίζοντας τις αδυναμίες και την αποσπασματικότητα των μαρτυριών, προσπάθησαν να δουν την περίπτωση των παλαιών ικαριώτικων οργάνων μέσα από τη γενική εικόνα που τα όργανα αυτά έχουν στο Αιγαίο. Έτσι άντλησαν στοιχεία τόσο από οργανολογικής πλευράς, όσο και από την πλευρά του ρεπερτορίου από άλλες περιοχές, όπου η παράδοση των οργάνων αυτών ανθεί ως τις μέρες μας.

Η προσπάθειά τους να “αναστήσουν” και να “ανασυνθέσουν” τις μουσικές του νησιού τους από κάποιους (εκτός νησιού) αγκαλιάστηκε και από άλλους αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό. Για κάποιους η ανασύνθεση εμπεριέχει μέσα της την αυθαιρεσία και είναι σαφώς πολυτιμότερο κάτι να έρχεται από το παρελθόν (όσο πιο παλιά τόσο πιο καλά) άσπιλο και αμόλυντο από βέβηλες σύγχρονες παρεμβάσεις. Σίγουρα, γύρω από τις έννοιες της “παράδοσης” και της “αυθεντικότητας” έχουν γίνει πάρα πολλές συζητήσεις. Όλοι, φυσικά, υπογραμμίζουν ότι η “παράδοση” είναι κάτι που εξελίσσεται και αλλάζει, ωστόσο όταν τύχει να διαπιστώσουν κάποια διαφοροποίηση μερικοί αισθάνονται άβολα…

Απ’ ό,τι έχω διαπιστώσει οι υπερευαίσθητοι σε θέματα “αυθεντικότητας” και “παραδοσιακότητας” συνηθίζουν να διυλίζουν τον κώνωπα και καταπίνουν την κάμηλο… Δυστυχώς για πολλούς το “σωστό” είναι αυτό που έχουν σχηματοποιήσει στο κεφάλι τους, μέσα από πολλαπλά φίλτρα διαμεσολάβησης, στερεότυπα, και κυρίως μέσα από μια εξουσιαστική και διαχειριστική προσέγγιση πάνω στον λαϊκό πολιτισμό. Στον αντίποδα των παραπάνω ιδεολογικών αγκυλώσεων η παρέα από την Ικαρία επιλέγει να κάνει τον δίσκο της χωρίς φόβο, αλλά με πολύ πάθος! Οι μουσικοί που ηχογραφούνται είναι κυρίως νέοι, προερχόμενοι από διάφορες περιοχές του νησιού. Κάποιοι από αυτούς επαγγελματίες, με πλούσια δράση στα πανηγύρια της Ικαρίας, κάποιοι άλλοι ερασιτέχνες. Κάποιοι με σπουδές πάνω στη μουσικη, ένας βετεράνος, με πλούσια δράση και “χρώμα” στην ερμηνεία του. Με τον τρόπο αυτό σκιαγραφείται ο μουσικός χάρτης του νησιού και ανθολογούνται διαφορετικές πτυχές του ρεπερτορίου.

Ακούγοντας τις ηχογραφήσεις

Ακούγοντας κανείς τις ηχογραφήσεις διαπιστώνει ότι η μουσική είναι αδιάψευστος μάρτυρας της ιστορικής διαδρομής του νησιού. Πρόκειται για ένα γοητευτικό μουσικό δίκτυο στο οποίο αλληλοπλέκονται ρεύματα, τραγούδια, όργανα και πρακτικές οι οποίες διαπλέουν το Αιγαίο και συναντιούνται σήμερα στον “κόμβο” της Ικαρίας. Ο υποψιασμένος ακροατής μπορεί να διακρίνει το αρχέγονο ρεύμα της τσαμπούνας, το οποίο χαρακτηρίζεται από τη μοτιβικότητα και την -σχεδόν μινιμαλιστική- μελωδική επεξεργασία. Ένα ρεύμα που είναι συνυφασμένο με το ρεπερτόριο όλων των παλαιών, ποιμενικών οργάνων (γκάιντα, τσαμπούνα, φλογέρα, παλαιά λύρα), το οποίο είναι σε άμεση συνάρτηση με τις πεπερασμένες τεχνικές δυνατότητές τους. Το ρεύμα αυτό (συνήθως χορευτικά κομμάτια) εντοπίζεται τόσο στο ρεπερτόριο των παλαιών οργάνων, όσο και σε αυτό των νεότερων, τα οποία έχουν κατά κάποιον τρόπο “κληρονομήσει” τις τεχνικές και την αισθητική των παλαιών. Μπορεί, λοιπόν, η τσαμπουνοφυλάκα και η λύρα να είναι προϊόν πρόσφατης επαν-ανακάλυψης για το νησί, ωστόσο τόσο το φιλτράρισμα του ρεπερτορίου της Ικαρίας μέσα από τα όργανα αυτά, όσο και η τριβή των μουσικών με τις υπόλοιπες παραδόσεις του Αιγαίου, δημιουργούν γόνιμο έδαφος ώστε τα όργανα αυτά να αποκτήσουν νέα ζωή και νέα νοηματοδότηση στη σύγχρονη μουσική πράξη.

Το ρεύμα των παλαιών οργάνων έχει κληροδοτηθεί και στα νεότερα, όπως το βιολί, και έχει πλεχτεί δημιουργικά με το ρεπερτόριο και τις τεχνικές που αυτά έφεραν στο νησί. Δεν υπάρχει χαρακτηριστικότερο παράδειγμα γι’ αυτό από τον “Ικαριώτικο”! Πρόκειται για ένα κατεξοχήν τσαμπουνίστικο κομμάτι, το οποίο σχοινοβατεί ανάμεσα στη μίμηση του ήχου της τσαμπούνας από το βιολί και στην ένταξη βιολατόρικων περασμάτων, τα οποία όμως έρχονται να “υποταχτούν” στον τσαμπουνίστικο χαρακτήρα του. Όλα αυτά τα τεχνικά στοιχεία έρχονται σαφώς σε δεύτερη μοίρα όταν μιλάμε για έναν χορό-σύμβολο. Όποιος έχει βιώσει την ενέργεια που προκύπτει από την κυκλική του κίνηση, η οποία πολλές φορές οδηγεί τους συμμετέχοντες σε εκστατικές συμπεριφορές, μπορεί να καταλάβει για τι μιλάμε…

Σε κάποιες από τις ηχογραφήσεις μπορούμε να διακρίνουμε τον απόηχο της επαφής με τα Μικρασιατικά Παράλια, τα οποία είχαν σημαίνοντα ρόλο στα δίκτυα του υλικού και άυλου πολιτισμού του Αιγαίου ως τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μελωδίες με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα σε σχέση με τις τσαμπουνίστικες, εκλεπτυσμένα και περίτεχνα στιχουργικά σχήματα, μουσικοί δρόμοι που μας συνδέουν άμεσα με την Ανατολή, τραγούδια και οργανικοί σκοποί ήρθαν στην Ικαρία -όπως και σε όλα σχεδόν τα νησιά του Αιγαίου- και “εγκλιματίστηκαν” στις κατά τόπους παραδόσεις. Κάποιες άλλες ηχογραφήσεις, τέλος, μαρτυρούν νεότερες επιδράσεις από το ραδιόφωνο και τη δισκογραφία, δείγμα της αστικοποίησης της κοινωνίας του νησιού, η οποία μαρτυράται ήδη από την προπολεμική περίοδο.

Ήχοι, μελωδίες, χοροί, όργανα, ηχογραφήσεις… Ψήγματα ήχου από ένα νησί, ψηφίδες από ένα μουσικό ψηφιδωτό το οποίο χτίστηκε στο διάβα του χρόνου. Αρχέγονοι τσαμπουνίστικοι ήχοι, μεθυστικοί κυκλωτικοί χοροί, να πλέκονται με αισθαντικές μικρασιάτικες μελωδίες και με ευρωπαϊκούς αστικούς χορούς, όχι για να επισκιάσουν το ένα το άλλο, αλλά για να αλληλοσυμπληρωθούν και να δώσουν έδαφος για το γλέντι και πνοή για την έκσταση. Και μέσα σ’ όλα αυτά, μια παρέα νέων Ικαριωτών να πασχίζουν να περισώσουν αυτές τις μουσικές ψηφίδες και να τις μοιραστούν με όλους εμάς. Έτσι απλά. Χωρίς να λειτουργούν ως “σωτήρες της παράδοσης”, ή ως τιμητές της στάχτης ενός μουσικού παρελθόντος ένδοξου, πλην όμως πεθαμένου. Η παρέα από την Ικαρία έρχεται να μας θυμίσει ότι σκοπός δεν είναι να διατηρήσεις τη στάχτη, αλλά να μεταδώσεις τη φλόγα!.. Μια φλόγα που εξακολουθεί να καίει στο νησί από πανηγύρι σε πανηγύρι και από παρέα σε παρέα. Ίσως εκεί να οφείλεται και ο μύθος γύρω από την Ικαρία. Μοιραία, τη φλόγα αυτή μπορούν να την νιώσουν και να την εκτιμήσουν μόνον όσοι μοιράζονται την ίδια κοσμοαντίληψη με τους Ικαριώτες γύρω από το γλέντι, την κοινωνικότητα, την προσφορά, την αλληλεγγύη και -γιατί όχι- τη χαρά της ζωής. Όποιος θέλει περισσότερες αποδείξεις, ας εξετάσει ποιοι -και γιατί- έχουν κάνει την Ικαρία δεύτερη πατρίδα τους και επιδιώκουν κάθε καλοκαίρι να αναβαπτιστούν σε αυτή…

Όσο για την παρέα που δημιούργησε το ανά χείρας CD: η μεγάλη τους λαχτάρα είναι να κοινοποιήσουν όλες τις πρωτογενείς ηχογραφήσεις της έρευνάς τους για κάθε ενδιαφερόμενο και να προχωρήσουν στην έκδοση κι άλλων δίσκων. Ας κρατήσουν οι χοροί, λοιπόν!

Εθνομουσικολόγος: Χαρίδημος Σαρρής

 


CD-BOOKLET-24-Final_13-7-2016-1