Κείμενα - Έρευνες - Μελέτες

Για την παραδοσιακή μουσική της Ικαρίας

Με τον όρο παράδοση εννοούμε μια συνεχόμενη διαδικασίας μεταβίβασης και παραχώρησης ενός πράγματος σε κάποιον ή σε κάποιους άλλους μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο.

Η παράδοση διαμορφώνεται από τον απλό λαό, τα μέλη ενός κοινωνικού δικτύου που αλληλοεπιδρά ακατάπαυστα ενώ το ύφος και η δομή του διαμορφώνεται ανάλογα με το πνευματικό και πολιτιστικό επίπεδο του εκάστοτε κοινωνικού συνόλου.

Η διαδικασία της μετάδοσης στις επόμενες γενεές περιέχει ήθη, έθιμα, δοξασίες διδαχές, δραστηριότητες, αντιλήψεις, πρακτικές και μια ευρεία γκάμα κοινωνικών δεξιοτήτων και συμπεριφορών όπου εξυπηρετούν τις κοινωνικές ανάγκες του συνόλου.

Η παράδοση δεν αυτοπροσδιορίζεται, ούτε ένα άτομο προσδιορίζει τι είναι παραδοσιακό και τι όχι.

Η έννοια της παράδοσης προσδιορίζεται από ένα μεγάλο φάσμα χρόνου και μια αρτιμελή κοινότητα. Η παραδοσιακή μουσική κάθε τόπου μαζί με όλο το φάσμα των εθίμων και ηθών διαβαίνει αλώβητη ανεξάρτητη και κοινωνικά διαμορφωμένη συλλογικά για την εξυπηρέτηση της λειτουργίας της κοινότητας.

Η μουσικοχορευτική παράδοση της Ικαρίας στο βάθος του χρόνου ξεφένει ιδιαίτερη μα και κοινή με αυτήν του ελλαδικού χώρου ανά τους αιώνες.

Διαχωρίζεται στην νησιωτική της καταγωγή με τις επιμέρους διαφοροποιήσεις στον χώρο και τον χρόνο των νησιών του αιγαίου. Μουσικοχορευτικά την εντάσσουμε στην δωδεκανησιακή μουσικοχορευτική παράδοση με τις τοπικές διαφοροποιήσεις. Αυτό μαρτυρείται από την παρουσία της νησιώτικης λύρας το λυρίν, την τσαμπούνα ή τσαμπουνοφυλάκα στο νησί, από την ζυγιά του λυροτσαμπουνου και την διατήρηση τους, ιδιαίτερα μέχρι την δεκαετία του 1990 όταν οι τελευταίοι τσαμπουνιέριδες αποδημούν.

Ο τελευταίος ο Ηλίας Φράγκος από το χωριό Περδίκι αποδημεί το 2006, ενώ η τσαμπουνοφυλάκα ξαναεμφανίζεται την ίδια περίοδο σε μια προσπάθεια αναβίωσης των παραδοσιακών οργάνων με πρωτεργάτρια την Εύα Κράτσα.

Ένα άλλο κοινό της Ικαρίας με την Δωδεκάνησο είναι ότι ιδιαίτερα στην δωδεκανησιακή μουσική κυριαρχεί ένας τοπικός σκοπός σχεδόν σε κάθε νησί.

Έτσι έχουμε στην Ικαρία τον Ικαριώτικο, στους Φούρνους τον Κουρσάρικο, στην Πάτμο υπάρχει  ο σιανός, στην Λέρο ο ίσος Λέρου ή Λέρικος,  στην Κάλυμνο ο ίσος Καλύμνου, στην Κω ο ίσος Κω η ανοιχτός σιανος, στην Ρόδο ο Ροδίτικος,  στην Κάρπαθο ο Πάνω Χορός: Διατηρημένα και καλά κρυμμένα τραγούδια και σκοποί με δωδεκανησιακό χρώμα. Ομοιότητες παρουσιάζουν ακόμα και χοροί, όπως η δετή συμπεθέρα και η δετή σούστα, η ομοιότητα των βημάτων του ίσου Καλύμνου με τον Ικαριώτικο.

Το Αρχείο Παραδοσιακής Μουσικής Ικαρίας παρατηρώντας οδοιπορικά της Ακαδημίας Αθηνών και Του Σίμωνα Καρρά από την δεκαετία του 1950 μέχρι του 1970 παρατήρησε πλήθος δωδεκανησιακών τραγουδιών που επιβίωναν σε όλη την Ικαρία. Από τα τέλη του 19 ου αιώνα ο συγκερασμός με την μικρά Ασία γίνεται διακριτός κατά τον 20 ο αιώνα. Έρχονται και παραμένουν αυτούσια τραγούδια και σκοποί από την μικρά Ασία λόγω του εμπορίου και τον εργασιών που συντελούν Ικαριώτες στα μικρασιατικά παράλια, ζεϊμπέκικοι και αντικριστοί χοροί και λόγω εγκατάστασης οικογενειών από μέρη της Μικράς Ασίας.

Ο αιγιακός χώρος είναι άρρηκτα δεμένος πολιτιστικά με τα παράλια της Μικράς Ασίας από την αρχαιότητα. Ιστορικές αναφορές όπως η πρόσφατη πάντα ιστορικά σχέση Ικαρίας Λέρου-Πάτμου και Καλύμνου ως αυτοδιοίκητη οντότητα μέχρι το 1908 στην οθωμανική κυριαρχία με το φιρμάνι του Μαχτού φέρνουν ακόμα ποιο κοντά της μουσικοχορευτικές λειτουργίες τους.

Σε τρεις περιόδους μπορούμε να δούμε ποιο ολοκληρωμένα την μουσικοχορευτική παράδοση της Ικαρίας από τις αρχές του εικοστού αιώνα.

Στην πρώτη που σταματά κατά την δεκαετία του 1950 και 1960 και έχει ένα βάθος χρόνου μέχρι και τον 19ο αιώνα: ακόμα τραγουδιούνται σε όλη την επικράτεια του νησιού τραγούδια του ακριτικού κύκλου παραλογές και τοπικοί σκοποί με όργανα την τσαμπούνα και την λύρα.

Στην δεύτερη όπου από την δεκαετία του 1950 το βιολί κυριαρχεί σαν όργανο τόσο σε πλήθος ατόμων όσο και σε σχεδόν όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις.

Στην τρίτη περίοδο από το 2000 και μετά όπου η μουσικοχορευτική παράδοση της Ικαρίας γίνεται ποιο εμπορική και παράλληλα αναβιώνει δειλά δειλά η λύρα, η τσαμπουνοφυλάκα και το λαούτο.

Η δεκαετία του 1950 είναι καθοριστική, διαμορφώνεται το ρεπερτόριο και επισημοποιείται το πανηγύρι της Ικαρίας. Οι απόδημοι Ικαριώτες ιδιαίτερα της Αμερικής ζητούν από τους οργανοπαίχτες τραγούδια πανελλήνια όπως παραδείγματος χάριν το Μεμέτη το Αϊβαλιώτικο και τραγούδια λαϊκά που ακούνε τότε στις πλάκες, δίσκους. Από τις αρχές του 20ου αιώνα η αστική μουσική της Ευρώπης καταφθάνει στα αστικά κέντρα του Ελλαδικού χώρου Αθήνα Θεσσαλονίκη, μα και Σμύρνη, Αλεξάνδρεια και αλλού. Στα αστικά κέντρα αναπόφευκτα βρίσκονται νησιώτες μα και στεργιανοι δουλεύοντας, έτσι βλέπουν το βιολί τα βαλς τα ταγκό τις οπερέτες τα ελαφρά τραγούδια μιμούμενα τα ευρωπαϊκά ελαφρά αστικά τραγούδια, την εποχή αυτή η μόδα ορίζει όλα τα προηγούμενα ήδη.

Την δεκαετία του 1910 στην Αμερική ο απόδημος Κώστας Μακρυγιάννης η Νισύριος (καταγόμενος από την Νίσυρο) διαμορφώνει το πρώτο ποτ πουρί βιολιτζής ίσως ο πιο αναγνωρίσιμος και επιδέξιος της τότε εποχής. Ικαριώτες του 1905 και 1910 φωτογραφίζονται με βιολιά να διασκεδάζουν. Τα πρώτα βιολιά παίζουν στην Ικαρία από τα μέσα της δεκαετίας του 1920.

Από τους πρώτους βιολιτζήδες της εποχής είναι ο Δημήτρης Γλαρός η Τζίμης που μαθαίνει βιολί στην Αμερική και επιστρέφει στης αρχές της δεκαετίας του 1920 στην Ικαρία. Από φωτογραφίες του 1925 και 1927 το βιολί εμφανίζεται σε επίσημες κοινωνικές εκδηλώσεις.

Η ζυγιά των οργάνων είναι βιολί και λαούτο ή μαντολίνο ή μπουζουκοϊδή όργανα, λόγω του ότι το λαούτο και το μπουζούκι εξελίσσονται και τελειοποιούνται την δεκαετία του 1920.

Από την δεκαετία του 1950 τα τοπικά τραγούδια και σκοποί της Ικαρίας περιθωριοποιούνται όπως και η λύρα και η τσαμπουνοφυλάκα χάριν της τότε νέας μουσικής μόδας.

Την δεκαετία του 1980 παρουσιάζονται στην Ελληνική δισκογραφία τραγούδια από την Νάξο και εισάγονται μαζί με άλλα κυκλαδίτικα τραγούδια στο πανηγύρι από εκεί και πέρα η δεκαετία του 1980 στην Ικαρία είναι σαρωτική και διαβρωτική τόσο για την μουσικοχορευτική παράδοση του νησιού όσο και σε όλο το φάσμα του κοινωνικού δικτύου.

Από την αρχή της δράσης του αρχείου το 2014 μέχρι και σήμερα 2018 στην πρώτη δημοσίευση που υπάρχει συγκεντρώθηκαν ενδιαφέροντα συμπεράσματα και καταγραφές. Αρκετοί τοπικοί σκοποί διατηρήθηκαν στην μνήμη του κοινωνικού συνόλου όχι όμως στης επίσημες κοινωνικές εκδηλώσεις. Αναφέροντας τοπικούς σκοπούς εννοούμε παραδοσιακά τραγούδια που αποδίδονται με ένα διαφορετικό ύφος και τρόπο από όργανα και ανθρώπους παραλλάσσοντας η δημιουργώντας με βάση αποκλειστικά τοπικά χαρακτηριστικά που διαμορφώνονται από μέρος σε μέρος λόγω της διαφορετικής ιστορίας, γεωγραφίας και εθιμοτυπικών σχέσεων.

Διαφοροποιούνται οι τοπικοί σκοποί από το επίσημο πανελλαδικό ρεπερτόριο σε όλο το χρόνο και χώρο της Ικαρίας. Από της καταγραφές διαφαίνονται αρκετοί τοπικοί σκοποί. Τοπικοί σκοποί στον γύρο του ημερολογιακού χρόνου όπως τα κάλαντα, οι αποκριές, τελετουργικοί σκοποί όπως του Γάμου και η ονομαστική εορτή. Γλεντιστικοί σκοποί ξεκινώντας από καθιστικούς σκοπός, μετά συνεχίζοντας συρτά καλαματιανά σούστες και καθιστικοί σκοποί για το τέλος του Γλεντιού.

Με την πάροδο του χρόνου και την επιφανειακή αστικοποίηση στην καθημερινότητα του Ικαριακου βίου όλο και εκλείπει αυτή η γλεντιστικη και συνάμα τελετουργική σειρά καθώς και οι τοπικοί σκοποί που ενώ διασώθηκαν, παραμερίστηκαν από της μεγάλες κοινωνικές εκδηλώσεις του νησιού (γάμοι βαφτίσεις πανηγύρια ) λόγω μιας ρηχής νεοτερικοτητας και μιας εμπορευματοποίησης ιδίως στα πανηγύρια του νησιού.

Οι αλλαγές στης παραδοσιακές τελετουργικές διαδικασίες αγγίζουν όλο το φάσμα του όρου παράδοση στην Ικαρία εδώ αναφέραμε φυσικά μόνο αυτές που εντοπίζουμε στην παραδοσιακή μουσική του νησιού.

Για το Αρχείο Παραδοσιακής Μουσικής Ικαρίας

Σιδερής Λιάρης